وقتی موتور ماشین شروع به روغن‌سوزی می‌کند یا کمپرس سیلندرها افت می‌کند، معمولاً یکی از اولین چیزهایی که مکانیک‌ها بررسی می‌کنند جداره سیلندر است. دیواره‌ای که پیستون روی آن رفت‌وآمد می‌کند خیلی زود فرسوده می‌شود و اینجاست که نام بوش سیلندر به میان می‌آید. در این مقاله از یونار مهرسهند توضیح می‌دهیم بوش سیلندر چیست، چه نوع‌هایی دارد، خرابی‌اش با چه نشانه‌هایی معلوم می‌شود و بوش زدن سیلندر چه هزینه‌ای دارد.
بوش سیلندر چیست؟
بوش سیلندر (سیلندر لاینر) یک استوانه توخالی است که داخل بلوک موتور قرار می‌گیرد و پیستون و رینگ‌ها درون آن حرکت می‌کنند. بلوک موتور ممکن است از آلومینیوم یا چدن ساخته شود، ولی دیواره‌ای که مدام با رینگ پیستون اصطکاک دارد باید بسیار سخت و مقاوم در برابر سایش باشد. بوش دقیقاً همین نقش را بازی می‌کند: سطحی سخت و صیقلی که می‌شود در صورت فرسایش آن را عوض کرد، بدون اینکه کل بلوک دور انداخته شود.
بیشتر بوش‌ها از چدن‌های خاکستری آلیاژی ساخته می‌شوند، چون این جنس هم سایش را خوب تحمل می‌کند و هم گرافیت موجود در ساختارش به روان‌کاری سطح کمک می‌کند. در بعضی موتورهای آلومینیومی هم بوش‌هایی با پوشش ویژه استفاده می‌شود.
وظیفه بوش سیلندر در موتور
بوش سیلندر خودش جرقه نمی‌زند و سوخت نمی‌سوزاند؛ شمع این کار را انجام می‌دهد. نقش بوش فراهم کردن محیطی مناسب برای احتراق است. وظایف اصلی آن عبارت‌اند از:
- هدایت پیستون: مسیر حرکت رفت‌وبرگشتی پیستون را دقیق و ثابت نگه می‌دارد.
- آب‌بندی محفظه احتراق: همراه با رینگ‌ها از نشت گازهای داغ به کارتر و ورود روغن به محفظه احتراق جلوگیری می‌کند.
- تحمل فشار و حرارت: انفجار مداوم مخلوط سوخت و هوا را بدون تغییر شکل تحمل می‌کند.
- انتقال گرما: بخشی از حرارت احتراق را به مایع خنک‌کننده یا بدنه موتور منتقل می‌کند.
انواع بوش سیلندر
بوش‌های سیلندر را بر اساس تماسشان با مایع خنک‌کننده به دو دسته اصلی تقسیم می‌کنند.
بوش خشک
در بوش خشک، دیواره بیرونی بوش مستقیماً به بلوک چسبیده است و با مایع خنک‌کننده تماس ندارد. دیواره‌اش نازک‌تر است و با پرس داخل بلوک جا می‌رود. چون بلوک از بیرون آن را نگه می‌دارد، نیاز به ضخامت زیاد ندارد. تعویض این نوع بوش دقت و ابزار مخصوص می‌خواهد و معمولاً در کارگاه‌های تخصصی انجام می‌شود.
بوش تر
در بوش تر، بخشی از سطح بیرونی بوش مستقیماً با آب یا مایع خنک‌کننده در تماس است. به همین خاطر دیواره‌اش ضخیم‌تر است و برای جلوگیری از نشت مایع به کارتر، از رینگ‌های آب‌بندی در بالا و پایین استفاده می‌شود. انتقال حرارت در این نوع بهتر است و تعویض آن هم ساده‌تر از بوش خشک است، به همین دلیل در موتورهای سنگین و دیزلی زیاد دیده می‌شود.
در منابع فارسی گاهی از بوش نیمه‌خشک هم نام می‌برند. این اصطلاح بیشتر برای بوش‌هایی به کار می‌رود که لبه یا فلنج بالایی دارند و روی بلوک می‌نشینند و می‌توان بدون آسیب به بلوک تعویضشان کرد.
علائم خرابی بوش سیلندر
بوش فرسوده ناگهانی از کار نمی‌افتد و معمولاً قبلش هشدارهایی می‌دهد. مهم‌ترین نشانه‌ها:
- افت قدرت و شتاب ضعیف، چون کمپرس سیلندر پایین آمده است
- روغن‌سوزی زیاد و دود آبی‌رنگ از اگزوز
- افزایش مصرف سوخت
- صدای تق‌تق پیستون، مخصوصاً هنگام سرد بودن موتور
- لرزش موتور و روشن شدن سخت‌تر آن
- بالا رفتن آلاینده‌های اگزوز
البته این نشانه‌ها همیشه به بوش مربوط نیستند؛ رینگ‌های فرسوده یا واشر سرسیلندر هم علائم مشابهی دارند. برای تشخیص قطعی باید تست کمپرس و تست نشتی سیلندر انجام شود.
بوش زدن سیلندر چیست؟
وقتی دیواره سیلندر آن‌قدر ساییده شود که با تراش و هونینگ هم درست نشود، مکانیک بلوک را تراش می‌دهد و بوش جدیدی در آن قرار می‌دهد. به این کار بوش زدن سیلندر می‌گویند. هدف برگرداندن قطر و صافی سطح سیلندر به حالت استاندارد است. این روش از تعویض کامل بلوک اقتصادی‌تر است، به‌خصوص برای موتورهایی که بلوک گران‌قیمتی دارند.
مزایا و معایب بوش زدن سیلندر
مزایا
- بازگرداندن کمپرس و کاهش روغن‌سوزی
- هزینه کمتر نسبت به تعویض کل بلوک
- امکان استفاده دوباره از بلوک اصلی موتور
معایب
- نیاز به کارگاه مجهز و تعمیرکار باتجربه؛ کار اشتباه باعث نشتی یا تغییر شکل می‌شود
- زمان‌بر بودن تعمیر کامل موتور
- هزینه بیشتر نسبت به صرفاً تعویض رینگ و پیستون
مراحل بوش زدن سیلندر
روند کار معمولاً با باز کردن کامل موتور و تمیز کردن بلوک شروع می‌شود. بعد قطر سیلندرها اندازه‌گیری می‌شود تا میزان سایش و بیضی شدن مشخص شود. اگر سایش از حد مجاز بیشتر باشد، سیلندر را تا قطر مناسب تراش می‌دهند و بوش جدید را با پرس یا انقباض حرارتی داخل آن جا می‌اندازند.
پس از جا افتادن بوش، سطح داخلی آن هونینگ می‌شود تا خطوط ریز لازم برای نگه داشتن لایه روغن ایجاد شود. در پایان باید قطر نهایی، گردی و هم‌محوری سیلندر کنترل شود و بعد پیستون و رینگ‌های مناسب نصب شوند. دقت در همین مراحل مشخص می‌کند موتور بعد از تعمیر ضعیف می‌شود یا مثل روز اول کار می‌کند.
تفاوت بوش زدن با تعویض رینگ و پیستون
خیلی‌ها فکر می‌کنند هر روغن‌سوزی نیاز به بوش زدن دارد. در حالی که اگر دیواره سیلندر سالم باشد، فقط تعویض رینگ و هونینگ سبک کافی است. بوش زدن وقتی لازم می‌شود که خود دیواره سیلندر خط افتاده، بیضی شده یا از حد مجاز تراش خورده باشد.
هزینه بوش زدن سیلندر
هزینه بوش زدن ثابت نیست و به چند عامل بستگی دارد: مدل و تعداد سیلندرهای موتور، جنس و برند بوش، دستمزد تعمیرکار، و اینکه آیا همراهش پیستون، رینگ و یاتاقان هم تعویض می‌شوند یا نه. بهتر است قبل از شروع کار از چند تعمیرکار معتبر قیمت بگیرید و مشخص کنید قیمت شامل کدام قطعات و خدمات است. بوش را از فروشنده‌ای بخرید که اصالت قطعه را تضمین می‌کند، چون بوش بی‌کیفیت خیلی زود ساییده می‌شود.
اگر مطمئن نیستید مشکل از کدام قطعه است، قبل از هر تعمیر گران‌قیمتی تست کمپرس بگیرید. این تست ارزان است و جلوی تصمیم‌های اشتباه و هزینه‌های اضافه را می‌گیرد، چون نتیجه‌اش نشان می‌دهد کدام سیلندر ضعیف است.
نکات نگهداری برای عمر بیشتر بوش
روغن مناسب و تعویض به‌موقع آن مهم‌ترین عامل است. موتور سرد را بلافاصله زیر بار نگذارید، فیلتر هوا را تمیز نگه دارید تا گرد و خاک وارد سیلندر نشود و به نشانگر دما توجه کنید، چون داغ کردن موتور بوش و واشر سرسیلندر را تهدید می‌کند.
جمع‌بندی
بوش سیلندر دیواره‌ای سخت و مقاوم است که مسیر حرکت پیستون را می‌سازد و آب‌بندی محفظه احتراق را ممکن می‌کند. بوش‌ها در دو نوع اصلی خشک و تر ساخته می‌شوند و فرسایش آن‌ها با روغن‌سوزی، افت قدرت و صدای موتور خودش را نشان می‌دهد. اگر تشخیص مکانیک بوش زدن باشد، انتخاب بوش باکیفیت و تعمیرکار مجرب تعیین می‌کند موتور چقدر عمر دوباره بگیرد.
سوالات متداول
بوش سیلندر چه کاری انجام می‌دهد؟
مسیر حرکت پیستون را فراهم می‌کند، محفظه احتراق را آب‌بندی می‌کند و فشار و حرارت احتراق را تحمل می‌کند.
تفاوت بوش خشک و بوش تر چیست؟
بوش تر مستقیماً با مایع خنک‌کننده تماس دارد و ضخیم‌تر است، ولی بوش خشک به بلوک چسبیده است و با خنک‌کننده تماس ندارد.
علائم خرابی بوش سیلندر چیست؟
روغن‌سوزی، دود آبی، افت قدرت، مصرف سوخت بیشتر و صدای تق‌تق موتور از نشانه‌های رایج هستند.
بوش زدن سیلندر چه زمانی لازم است؟
وقتی دیواره سیلندر آن‌قدر ساییده یا آسیب‌دیده است که با تراش و هونینگ درست نمی‌شود.
هزینه بوش زدن سیلندر به چه چیزی بستگی دارد؟
به مدل موتور، تعداد سیلندر، کیفیت بوش، دستمزد تعمیرکار و قطعات دیگری که همراهش عوض می‌شوند.
